Om zich in te leven liepen ze met stenen in hun schoenen en vet op hun brillenglazen gesmeerd over de Albert Cuypmarkt. Wat gebeurt er met je als je gedesoriënteerd bent? Welke zintuigen blijven functioneren? Nemen ze de functie over van andere zintuigen als die uitvallen? 

 
crdl zolang dilemmaboek alzheimer sociale nico lees boek mensen dementie jouw verder dilemma verstandelijke grip innovaties

CRDL

crdl zolang dilemmaboek alzheimer sociale nico lees boek mensen dementie jouw verder dilemma verstandelijke grip innovaties
Als architecten kwamen Dennis Schuivens en Jack S.C. Chen uit de wereld van beton en staal terecht in een omgeving waar alles draait om persoonlijke aandacht en verbonden zijn. Twee verschillende werelden die na jaren onderzoek samenkomen in CRDL (Cradle), een futuristisch houten instrument dat het contact met mensen met dementie een verrassende impuls geeft.

Het atelier van de twee jonge architecten is niet meer dan een werkplaats, een schuur met werkbanken en een paar versleten fauteuils uit de kringloopwinkel. Met een tiental andere bedrijfjes maken zij onderdeel uit van het MAAK, centrum voor innovatieve maaktechnieken op de voormalige gemeentewerf in Haarlem. Je vindt er een mix van ambachtelijke bedrijven en superspecialisten, die gebruik maken van de allernieuwste digitale maaktechnieken en bedrijven die actief zijn in het hergebruik van materiaal voor een circulaire economie. Aan het complex valt het niet af te zien, maar hier werken de slimste mensen met hun handen aan bijzondere producten voor onder meer de zorg en medische wereld.

Op een van de werkbanken in het atelier van Dennis Schuivens en Jack Chen staat de CRDL. Een uit één stuk hout gegutst gefreesd afgeplat ei met in het hart verborgen een wonder van techniek. Het instrument springt met zijn prachtige, eenvoudige vormgeving meteen boven het rommelige interieur uit. “Ik krijg gelijk zin om eraan te voelen”, zeg ik als ik dichterbij kom. “Dat is grappig”, reageert Chen. “Dat is nou precies het doel van dit ontwerp. Je moet het aanraken, dan komt het tot leven.”

Collega Schuivens tilt de CRDL van de werkbank en zet hem op zijn schoot. “Ga maar tegenover me zitten en leg je hand op het hout.” Ik doe wat van me gevraagd wordt. Het hout, met daarop een geleidend laagje vilt, voelt zijdezacht en warm aan. Dennis legt ook een hand op het instrument en ik schrik even als hij vervolgens met zijn andere hand mijn arm aanraakt. “Elkaar aanraken zijn we niet meer gewend. Bij mensen die moeilijk kunnen communiceren, helpt lichamelijke aanraking juist bij het contact maken. Dat is eerst een beetje vreemd. Maar let op.”

Dennis legt zijn hand opnieuw op mijn onderarm en dan begint het houten ei instrument geluid te maken. Er klinkt een lange lage toon. Als hij met zijn hand over mijn arm begint te wrijven, klinkt de toon harder of zachter. Een aangenaam geluid. Sonoor. Geruststellend bijna. Als Dennis met zijn vingers over mijn hoofd trippelt, klinkt opeens het kwinkeleren van een zangvogeltje. En wanneer hij in mijn bovenbeen knijpt, wordt de ruimte gevuld met de karakteristieke klanken van de klokken van de Westertoren.

Vrolijke magie

“De CRDL reageert op de intensiteit van de aanraking”, verklaart Chen de werking van het uit hoogwaardig essenhout gemaakte instrument. “Zachtjes of juist harder wrijven, tokkelen, masseren of kloppen, iedere vorm van aanraking roept een eigen geluid en timbre op. Standaard zijn er 25 geluiden geprogrammeerd. Het ruisen van de zee, vogels of krekels. Ook het klingelen van een oude tram, een fietsbel, of dierengeluiden en klanken van muziekinstrumenten worden door de aanraking aangeroepen. Veel geluiden zijn herkenbaar uit het verleden, zoals die van een oude stoomtram. Dat roept herinneringen op die verankerd liggen in het primaire brein. Het muzikaal of auditief geheugen van mensen met dementie is het geheugen dat het langst intact blijft. Daarom roepen geluiden uit het verleden de meeste reacties op, zo hebben wij gemerkt.”

Naast de standaard geprogrammeerde geluiden kan de CRDL ook voorzien worden van klanken die aansluiten bij het leven en de geschiedenis van de gebruiker zelf. Schuivens wipt een verborgen klepje aan de zijkant van het instrument open en haalt er een SD-kaartje uit. “Hierop staan alle geluiden. Vooralsnog helpen wij de gebruikers bij het samenstellen van een geluidsbibliotheek, maar via een pc kan de verzorgende of een familielid ook zelf geluiden toevoegen. Zo wordt de CRDL een persoonlijk instrument. Voor iemand die bijvoorbeeld zijn hele leven in de stad heeft gewoond, kun je er allerlei stadsgeluiden aan toevoegen. Terwijl je voor iemand die op een boerderij is opgegroeid er beter dierengeluiden op zet. Of via Spotify muziek die iemand graag hoort. Op die manier wordt de CRDL een heel gepersonaliseerde tool, die aansluit bij de geschiedenis van de gebruiker. Zo riep het geluid van een kabbelende beek bij een dame met vergevorderde dementie, die al lang nauwelijks meer sprak, herinneringen op aan haar kindertijd. Plotseling begon ze te vertellen hoe zij als klein meisje achter de boerderij met haar vriendinnetjes bij zo’n beek speelde. Daarin toont de CRDL zijn kracht.”

Het is een wonderlijke sensatie, die enerzijds verbaast en anderzijds vrolijkmakend is. Ik kan me voorstellen dat de CRDL mensen activeert, al was het alleen al omdat het een magisch en verrassend instrument is. Maar ook omdat de geluiden herinneringen oproepen. En dat is precies ook het doel van de CRDL. Het instrument doorbreekt het sociaal isolement en definieert opnieuw het maken van contact, op basis op van wat er nog wél mogelijk is bij mensen met gevorderde dementie. De CRDL maakt hierbij gebruik van communicatie, waarbij niet de cognitieve vermogens doorslaggevend zijn, maar juist aandacht, geduld en aanraking. “We creëren een vorm van gelijkwaardigheid tussen de mens met dementie en zijn verzorgende of familielid. Iedere deelnemer heeft gelijke mogelijkheden om contact te maken en te genieten van elkaars aanwezigheid en invloed op het laten ontstaan van de geluiden”, aldus de uitvinders. “Mensen die niet meer in staat zijn om zelf tot verhaal te komen - en waar de naasten vaak ook niet goed meer weten hoe ze een mens met gevorderde dementie kunnen bereiken - blijken met het gebruik van de CRDL het verloren contact weer te kunnen herstellen. We hebben zelfs voorbeelden van familieleden die juist door de CRDL weer vaker bij hun vader of moeder op bezoek gaan. Omdat het contact weer leuk en waardevol wordt.”

De CRDL kan gebruikt worden in een op een contact, maar het is ook mogelijk om hem met meerdere mensen tegelijk te gebruiken. “Het geluid komt tot stand wanneer mensen fysieke verbinding met het houten instrument en elkaar maken. Dat kan per twee, maar je kunt ook een kring maken met meerdere personen. We hebben hem een keer met een groep van 58 mensen tegelijk gebruikt.Dat levert ook weer heel bijzondere ervaringen op”, vertelt Chen. “Door de CRDL in een groep te gebruiken kun je ook mensen die bij elkaar wonen met elkaar verbinden. We hebben het al eens meegemaakt dat mensen die het niet goed met elkaar konden vinden, na het gebruik van de CRDL gezellig samen koffie zaten te drinken. We hebben ook voorbeelden van verzorgenden die de CRDL hebben ingezet bij lastige en onrustige cliënten, die daarop kalmer en toegankelijker werden. Hoewel ons instrument nadrukkelijk geen therapeutisch middel is, omdat het niet de ziekte vermindert of geneest, zien we wel dat het bijdraagt aan de activering van mensen met gevorderde dementie en dat het sociaal contact verbetert.”

De ervaringen van het gebruik van de CRDL zijn volgens Schuivens en Chen erg positief, hoewel de gebruikers vaak wel eerst een drempel over geholpen moeten worden. “In het begin staan verzorgenden in verpleeghuizen of familieleden nog weleens sceptisch tegenover de CRDL. We merken dat als we erover praten men niet altijd meteen begrijpt wat het instrument doet en waarom dat nuttig is. Daarom laten wij de mensen hem gewoon uitproberen. Dan ervaren ze meteen de werking van het instrument”, aldus Schuivens.

copyright: Sander Nieuwenhuys

>

Zinnenprikkelend

Voor de ontwikkeling van de CRDL hebben beide architecten jarenlang onderzoek gedaan. Ze onderwierpen zichzelf aan een onderzoek naar desoriëntatie en zintuiglijke waarneming. Maar ze hebben ook maandenlang meegelopen in een verzorgingshuis waar ze onderzoek deden naar de zintuiglijkheid van de leefomgeving. Een van de zaken die hen opviel was dat bewoners van zorginstellingen nog maar heel weinig worden aangeraakt. “Mensen met dementie verliezen hun cognitieve vermogens waardoor zij moeilijker communiceren. Daardoor raken ze in een isolement. Wat over blijft zijn zintuiglijke ervaringen. Daar zie je die mensen nog wel op reageren. Maar door het systeem in de zorg is het niet meer altijd gebruikelijk dat verzorgenden hun cliënten aanraken, omdat het tegenwoordig de regel is om afstand te houden. Fysiek contact zou weleens verkeerd geïnterpreteerd kunnen worden. Door gepaste afstand te houden zou er een veilige leefomgeving gecreëerd worden. Het is juist die aanraking van de hand op de arm, een troostende arm om de schouder, die voor verbondenheid zorgt. De persoonlijke aandacht en nabijheid, daar halen mensen met dementie juist hun trots en waardigheid uit.”

Chen en Schuivens realiseerden zich dat zij hierbij meteen op een groot probleem stuitten. Want hoe krijg je professionals die volgens het zorgprotocol juist afstand dienen te bewaren toch zover dat zij door zintuiglijke prikkeling het contact met hun cliënten kunnen verbeteren? De oplossing daarvoor ligt in het ontwerp. Daar hebben ze veel onderzoek naar gedaan en verschillende prototypes voor ontworpen. Vorm, materiaalkeuze en afwerking zijn essentiële factoren voor het succes van het zingende ei. Zo zou een blikken doos bijvoorbeeld niet uitnodigen tot aanraking en ook moest het, ondanks de vernuftige technologie die in de CRDL schuil gaat, niet de indruk wekken dat het een electronisch apparaat is. Dat schrikt juist weer af.

“Na veel zoeken en proberen kwamen we uit bij de vorm van een ellipsoïde. Die is vriendelijk. Voor het materiaal hebben we gekozen voor essen- of walnoothout. De CRDL wordt uit een blok gemaakt - er komt geen schroef of spijker aan te pas - wat bijdraagt aan de hoge aaibaarheidsfactor. De techniek zit onzichtbaar verborgen in het hart van het instrument. Dat heeft ons veel hoofdbrekens gekost, maar het heeft er uiteindelijke toe geleid dat het ontwerp verleidt tot aanraking en niet bedreigend is”, legt Schuivens uit. “Het maken van contact heeft hierdoor meer iets van een spel en neemt zodoende drempels weg. Bovendien is het gebruik wederkerig, want ook de mens met dementie wordt uitgenodigd om de ander aan te raken. Het gebruik van het instrument is een samenspel tussen de deelnemers.”

De CRDL heeft inmiddels zijn weg gevonden naar tientallen verzorgingshuizen en particulieren. De aanvragen voor dit handgemaakte instrument blijven gestaag binnenstromen. Voor de financiering van het instrument bieden de ontwerpers de mogelijkheid van crowdfunding aan, want de prijs van net geen € 4.000 is voor sommige organisaties best fors. Daar staat wel tegenover dat Schuivens en Chen de kopers blijven ondersteunen bij het samenstellen van geluidsbibliotheken en ervaringen delen met hun klanten over het meest effectieve gebruik. Daarvoor kunnen zij weer leunen op de bevindingen van de universiteiten van Maastricht en Nijmegen, die onderzoek doen naar het gebruik en de effecten van de CRDL  Ook zonder dat onderzoek is de CRDL een ei van Columbus.


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *